Hegel'den Fotoğrafın Ontolojisine

Hegel fotoğraf makinesinin icat edilmesinden önce öldü. Ama yazdıkları, fotoğrafı yüz elli yıl sonra anlamaya çalışanlar için hâlâ en verimli başlangıç noktalarından birini sunuyor. Bunu ilk fark ettiğimde tuhaf bir his yaşadım; bir filozofun kasıtsız kehaneti gibi bir şey.

Hegel'in estetiğinde en temel soru şudur: sanat nedir ve onu değerli kılan ne? Cevabı basittir ama derin sonuçları vardır. Hegel'e göre bir sanat eserini değerli kılan ne malzemesi ne de tekniği değil, taşıdığı "idea"dır; yani düşünce, anlam ve tin. Mermer bir heykel, mermerin kendisi için değil; yüzyıllar boyunca taşıyacağı anlam için değerlidir.

Bu noktada şunu soruyorum kendime: Bir fotoğrafı değerli kılan nedir? Kâğıt mı? Yazılım mı? Çözünürlük mü? Makine mi? Yoksa fotoğrafın taşıdığı anlam mı?

Cevap açık görünüyor. Ama fotoğraf makinesinin doğası bu soruyu karmaşıklaştırıyor. Çünkü heykel, heykeltıraşın elinden çıkar. Fotoğraf ise bir makinenin elinden. Buradaki fark ontolojik bir soruna dönüşüyor.

Heykeltıraşın keskisi, fotoğrafçının deklanşörü

Hegel, yaratma eyleminde öznenin nesneye kattığı anlamı merkeze alır. Heykeltıraş mermeri yontuyor; kaya, onun düşüncesinin biçim aldığı ortamdır. Bu ilişkide insan izi her karede görünürdür. Fotoğrafçı ise deklanşöre basıyor; ışık, nesne ve kimyasal (ya da dijital) süreç işin geri kalanını yapıyor. Makinenin rolü burada pasif değil; mekanik.

Peki bu mekanik süreç fotoğrafı sanattan dışarı mı bırakır? Hegel'in mantığını izlersek bu soruya "evet" diyebiliriz. Ama bu doğru yanıt olmaz. Çünkü Hegel'in göremediği şeyi görmemiz gerekiyor: fotoğrafçının kararları da bir düşünce taşır. Kadrajın seçilmesi, ışığın okunması, anın beklenmesi, konunun çerçevelenmesi... Bunların hiçbiri mekanik değildir. Deklanşöre basan parmak, bir düşünceyle hareket eder.

Yine de fark var. Ressamın hiçbir şey eklememesine karşın tuval boş kalır; fotoğrafçının hiçbir şey eklememesine karşın makine karanlıkta görüntü üretmeye devam eder. Makinenin özerkliği, fotoğraftaki insan izini ikircikli bir yere taşır.

İmge kendi başına var mı?

Hegel'in düşüncesini bir adım daha götürdüğümde şu soruyla karşılaşıyorum: bir fotoğraf, onu çeken olmaksızın anlam taşıyabilir mi?

Resim olmadan ressam, müzik olmadan besteci düşünülemez. Ama bir fotoğraf, onu çeken kişiyi hiç bilmeden güçlü bir anlam üretebilir. Nick Ut'un Napalm Kızı fotoğrafını kim çekti bilmek ister miyiz? Evet, bilmek isteriz; ama o fotoğrafın taşıdığı anlam, fotoğrafçıyı bilmeyi gerektirmez. Anlam, fotoğrafçıyla değil izleyiciyle tamamlanır.

Bu, Hegel'in estetiğinde olmayan bir şeydir. Hegel için anlam, sanatçının nesneye kattığı idea'dır. Ama fotoğraf bize der ki: anlam, aynı zamanda izleyicinin baktığı andaki bağlamdır. Barthes'ın "punctum" dediği o an, fotoğrafçının planlamadığı, izleyicinin bireysel tarihiyle temas ettiği andır. Bu, Hegel'in sistemiyle gerilim içindedir; ama bu gerilim fotoğrafı anlamsız kılmaz, tersine daha katmanlı bir anlam alanına taşır.

Fotoğraf nesnesiyle ilişkiseldir

Hegel'in bir başka önemli kavramı daha var: diyalektik. Düşünce, karşıtlıklar aracılığıyla ilerliyordu ona göre. Bir şeyi anlayabilmek için onun karşıtını da görmek gerekiyordu.

Fotoğraf için bu ne anlama gelir? Bir fotoğrafın içinde iki şey aynı anda vardır: orada olan ve orada olmayan. Çerçeve içi ve çerçeve dışı. Gösterilen ve gizlenen. Anlık olan ve kalan. Gerçek ve temsil.

Bu diyalektik yapı, fotoğrafı kendini aşan bir nesneye dönüştürür. Bir nesneyi fotoğrafladığımda, aynı zamanda o nesnenin olmadığı her şeyi de seçiyorum; yani neyi çerçeve dışında bırakacağımı. Bu seçim bir düşüncedir. Hegel'in "idea"sı belki tam da burada yaşıyor: makinenin değil, çerçevenin içinde.

Ve şunu ekleyeyim: Hegel'in estetiği resim, heykel ve mimari üzerinedir. Fotoğrafı görmedi. Ama onun soru çerçevesi, fotoğrafı sorgulamak için hâlâ en işlevli araçlardan biri. Belki de iyi bir felsefe tam budur: sorulan zamandan uzun yaşayan sorular sormak.

Fotoğraf nedir, sonunda?

Hegel'den başlayarak varabildiğim yer şurasıdır: fotoğraf, ne salt mekanik bir kayıttır ne de yalnızca insan düşüncesinin ifadesidir. İkisi arasında gergin bir ilişki içinde vardır. Makine gerçeği yakalar; ama gerçekten ne kadarını, nasıl ve hangi çerçevede yakalayacağını insan seçer. Anlam ise ne makine ne çeken kişide bitip tükenir; izleyicinin baktığı anda yeniden kurulur.

Bu üçlü ilişki — çeken, makine, bakan — fotoğrafı diğer sanat biçimlerinden ayırır. Ve bu ayrım fotoğrafı daha az değerli kılmaz. Sadece farklı kılar.

Hegel'in bir sanat eseri için sorduğu soruyu fotoğrafa da sorabiliyoruz: Bu kare bir düşünce taşıyor mu? Eğer taşıyorsa, o düşünceyle ne yapıyoruz?