Görünmeyen Makas

1932. Berlin. Bir işçi dergisinin sayfasında Hitler duruyor; ağzı nutuk atarken açık. Ama gövdesi röntgen gibi gösterilmiş: omurgasının yerinde üst üste dizilmiş altın paralar. Altında tek satır: "Adolf der Übermensch — altın yutar, teneke konuşur." O sayfa sonra Berlin sokaklarında afiş oldu. Fotoğraf mı bu? Evet, fotoğraflardan yapılmış. Gerçek mi? Hayır. Doğru mu? İşte bütün mesele o soruda.

O sayfayı yapan adamın adı John Heartfield'dı. 1891'de Berlin'de Helmut Herzfeld adıyla doğdu; Birinci Dünya Savaşı'nın milliyetçi histerisi içinde adını İngilizceleştirdi. Bu bir isim değişikliği değildi; bir tavırdı. Savaşa, propagandaya, "vatan" diye pazarlanan imgelere karşı, kimliğini kendi eliyle keserek verdiği ilk cevaptı. Sonra Berlin Dada'ya katıldı ve asıl aracını buldu: makası.

Heartfield'ın silahı fırça değil, fotoğraftı. Gazetelerde yayımlanan kareleri kesiyor, parçaları yan yana getiriyor, üstüne yazı bindiriyor ve ortaya yeni bir görsel kurgu çıkarıyordu. Bugün fotomontaj dediğimiz şey. Amacı güzel görüntü üretmek değildi; görüntülerin nasıl çalıştığını açığa çıkarmaktı.

Makas Bir Kuşağın Elindeydi

Aynı Berlin'de Raoul Hausmann ve Hannah Höch vardı. Hausmann'ın anlattığına göre fikir, Baltık kıyısında askerlerin yüzlerinin hazır şablonlara yapıştırıldığı kartpostalları görünce doğmuştu. Höch bunu bir programa çevirdi; Dada Fuarı'nda asılan devasa kolajında Weimar Almanya'sının politikacıları, generalleri, dansözleri ve makineleri tek yüzeyde birbirine karıştı.

Sonra Moskova. Aleksandr Rodçenko montajı afişe ve kitaba taşıdı. Ama makasın öteki yüzü de görünür oldu: tasfiyeler başladığında dün afişini yaptığı yüzler birer birer silindi. Gustav Klutsis, propaganda montajının en güçlü isimlerinden biri olarak, kurduğu iktidarın şiddetiyle karşılaştı.

Aracın masumiyeti yoktur; elin niyeti vardır.

Savaştan Sonra da Kapanmayan Makas

Martha Rosler, Vietnam yıllarında savaş fotoğraflarını Amerikan dekorasyon dergilerinin salonlarına monte etti. Peter Kennard, huzurlu İngiliz kır manzaralarına kruz füzeleri yerleştirdi. İkisi de iki gerçek görüntüyü çarpıştırıp üçüncü bir gerçeği görünür kıldı.

Jerry Uelsmann, makası karanlık odaya taşıdı. Ayrı negatifleri tek kağıtta birleştirdi, dikişsiz düşsel kompozisyonlar kurdu. Photoshop'tan çok önce görüntünün deklanşörde bitmediğini, laboratuvarda yeniden yazıldığını gösterdi.

Andy Warhol ise fotoğrafı kesmek yerine çoğalttı. Marilyn'in yüzü serigrafiyle tekrarlandıkça imge, gösterdiği kişiden koptu ve mala dönüştü. Fotoğraf burada parçalanmadı, seri üretime girdi.

Türkiye'de Deneysel Damar

Bu damar Türkiye'ye de aktı. Teoman Madra'nın erken dönem deneyleri, Ahmet Öner Gezgin'in kuramsal açılımı, Şahin Kaygun'un fotoğrafı boya ve kolajla melezleyen müdahaleleri, bu çizginin temel taşlarını oluşturdu. Sonraki kuşaklarda kurgusal ve kavramsal işlerle aynı soru sürdü: anlamı bulmak değil, kurmak.

Benim için fotoğrafın çerçevesi, bir yazarın sayfası gibidir. Yazar nasıl sözcük seçiyorsa, ben de kadraja neyin gireceğini seçerim. Yazar cümle kurar, ben görüntü kurarım. Bu yüzden fotoğrafın yalnızca "kayıt" olduğunu hiç düşünmedim; fotoğraf bir kuruluştur.

Görünür Makas, Görünmez Makas

Fotomontaj uzun süre fotoğrafın doğasına aykırı sayıldı. Oysa montajcının yaptığı ile fotoğrafçının yaptığı arasında sandığımız kadar büyük bir fark yoktur. Heartfield çekilmiş fotoğrafları kesip yeni anlam kurar. Fotoğrafçı da yaşamın akışından bir parçayı seçer, birini kadraja alırken ötekini dışarıda bırakır, bir anı görünür kılarken öncesini ve sonrasını görünmez yapar.

Montajcının makası görünürdür. Fotoğrafçının makası görünmez.

Belki de bizi rahatsız eden tam olarak budur. Fotomontaj kendi kurgusunu saklamaz; geleneksel fotoğraf ise çoğu zaman kendi kurgusunu görünmez kılar ve görüntüyü doğrudan gerçekliğin devamıymış gibi sunar.

Bu yüzden fotomontajın fotoğrafı bozduğunu düşünmüyorum. Tam tersine: Heartfield'dan bugüne bu çizgi, fotoğrafın başından beri nasıl çalıştığını en dürüst biçimde gösterir. Montaj, fotoğrafın istisnası değil; fotoğrafın ontolojisini görünür kılan kanıtıdır.

Fotomontajı öğrenmek için değil, fotoğrafın görünmeyen makasını görebilmek için bu soy ağacına bakmak gerekir.