İmgelerin İmparatorluğu: İktidarın Görünmeyen Yüzü

"Tarih boyunca en büyük yatırımlar ordulara değil, imgelere yapıldı. Çünkü silah korku üretir, imge ise inanç. Silah itaat ettirebilir, imge ise gönüllü bağlılık yaratabilir."

İnsanlık tarihi çoğu zaman savaşların, kralların ve imparatorlukların tarihi olarak anlatılır. Oysa belki de tarihi değiştiren kılıçlar değil, insanların uğruna yaşamayı ve ölmeyi kabul ettikleri imgelerdi. Bu yazı, kutsal bedenlerden haça, taçtan bayrağa, imparatorluklardan fotoğrafa ve dijital ekranlara uzanan simgesel iktidarın izini sürmeye çalışıyor.

Bu yazı bir tarih anlatısı değildir. Ne de yeni bir tarih tezi. Belki yalnızca uzun zamandır zihnimi meşgul eden bir sorunun peşinden yapılan bir düşünce yolculuğudur. Her şey fotoğrafla başladı. Yıllarca fotoğraf çektim. Sonra fotoğraf üzerine okumaya, düşünmeye ve yazmaya başladım. Zamanla fark ettim ki fotoğraf yalnızca gördüğünü kaydetmiyor; gerçeğin yerine geçebilecek kadar güçlü bir temsil üretiyordu. Makinenin kaydettiği şey ile insanın zihninde oluşan gerçeklik aynı değildi. Tam da burada başka bir soru doğdu. Eğer fotoğraf gerçeğin yerine geçebiliyorsa, acaba tarih de yalnızca yaşanan olayların toplamı mıydı? Yoksa insanların inandıkları imgelerin tarihi miydi?

İktidar her zaman bir imge kurar

Roma, Bizans, Kutsal Roma İmparatorluğu, Papa, İmparator, VIII. Henry, İngiltere, Doğu Hindistan Şirketi, Kraliçe Victoria, Osmanlı, 93 Harbi, Balkanlar, Almanya, Birinci Dünya Savaşı, Berlin, Yugoslavya, Rhodesia ve Irak… İlk bakışta birbirinden tamamen kopuk görünen bütün bu isimler arasında görünmeyen bir bağ olabilir miydi?

Çünkü hiçbir iktidar yalnızca zor kullanarak yüzyıllarca yaşayamaz. Her iktidar önce kendisini meşru gösterecek bir hikâye kurar, sonra o hikâyeyi görünür kılacak imgeler üretir. İnsan toplulukları yalnızca yasalar etrafında birleşmez; simgeler etrafında da birleşir. Bir taş, bir asa, bir haç, bir hilal, bir taç, bir sancak, bir bayrak, bir arma, bir mühür, bir üniforma… Bunların hiçbiri yalnızca bir nesne değildir. Toplumun ortak hafızasını taşıyan görünür işaretlerdir.

Belki de bu yüzden tarihteki her büyük dönüşümden önce imgeler değişmiştir; sonra kurumlar, sonra devletler ve en sonunda haritalar.

Dinlerin doğruluğu ya da yanlışlığı bu yazının konusu değildir. Beni ilgilendiren şey başka bir noktadır. Musa'nın yasası, İbrahim'in ortak ataya dönüşmesi, İsa'nın çarmıha gerilen bedeni ve Muhammed ile oluşan ümmet fikri... Bunların her biri milyonlarca insanı ortak bir anlam etrafında birleştiren büyük simgesel yapılardır. Çünkü insanlar yalnızca fikirlerle değil, gördükleri sembollerle de inanırlar.

Roma bunu erken fark etti. İmparatorlarını tanrılaştırdı. Bizans, imparatorunu Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi olarak gördü. Orta Çağ Avrupa'sında ise Papa görünmeyen dünyanın temsilcisiydi; imparator ise görünen dünyanın. "İki Kılıç" öğretisi yalnızca teolojik bir yorum değildi; Avrupa'nın siyasal meşruiyet modeliydi. Ruhani kılıç Kilise'deydi, maddi kılıç hükümdardaydı. Fakat iki kılıç da aynı kutsallığın uzantısıydı.

Sonra bu düzen kırıldı. VIII. Henry'nin Roma'dan kopuşu yalnızca boşanmak isteyen bir kralın hikâyesi değildir. Aynı zamanda Avrupa'daki meşruiyet merkezinin değişmesidir. Artık kutsallık yalnızca Roma'da değildi; krallık kendi kutsallığını üretmeye başlamıştı.

Bunun ardından İngiltere yükseldi. Denizlere açıldı. Doğu Hindistan Şirketi kuruldu. Ticaret, sermaye, donanma ve sömürgecilik aynı büyük imparatorluk imgesinin parçaları hâline geldi. Kraliçe Victoria döneminde Avrupa'nın büyük hanedanları aynı aileye mensuptur. Fakat aynı aile çocukları farklı bayrakların temsilcileri oldular. Kan bağı değişmedi; imgeler değişti.

Osmanlı ise aynı yıllarda başka bir dönüşüm yaşıyordu. Hilafet, padişahlık ve çok milletli imparatorluk fikri, yüzyıllarca bir arada tutan imgeler olmasına rağmen gücünü kaybediyordu. 93 Harbi, Balkan Savaşları, milliyetçilik ve ulus devlet anlayışıyla birlikte yeni bayraklar, yeni marşlar ve yeni kahramanlar doğarken eski imparatorluk imgeleri çözülüyordu.

Osmanlı'nın Almanya'ya yönelmesini de yalnızca askerî bir tercih olarak okumuyorum. Alman kurmay sistemi, askerî akademiler, sanayi ve disiplin aynı zamanda bir başarı imgesiydi. Devletler de insanlar gibi yalnızca güçlü olana değil, başarılı görünen modele yönelir.

Sonra Saraybosna'da bir kurşun sıkıldı. Tarih bize bunun Birinci Dünya Savaşı'nı başlattığını söyler. Belki doğrudur. Ama belki de o kurşun, yüzyıllardır büyüyen simgesel çatışmanın görünür hâle geldiği andı.

İmgelerin savaşı bitmedi

Savaşlar bitti. İmparatorluklar çöktü. Haritalar yeniden çizildi. Ama imgelerin savaşı bitmedi. İkinci Dünya Savaşı geldi. Ardından Soğuk Savaş. Bu kez dünya iki yeni simgenin etrafında bölündü: yıldızlı bayrak ve kızıl yıldız.

Berlin Duvarı yalnızca betondan yapılmış bir sınır değildi; iki farklı dünya tasavvurunun simgesiydi. Yıkıldığında yalnızca duvar yıkılmadı, bir imge de çöktü. Yugoslavya parçalandı. Dün aynı bayrağın altında yaşayan insanlar ertesi gün farklı bayrakların altında birbirlerine düşman oldular. Rhodesia tarihten silindi, yerine Zimbabwe doğdu. Bir ülkenin adı değiştiğinde yalnızca haritalar değişmez; hafıza da yeniden kurulur.

Irak'ta Saddam Hüseyin'in heykeli devrildi. O gün yıkılan yalnızca bronzdan yapılmış bir heykel değildi. Bir rejimin meşruiyetini temsil eden simgeydi. Ve bütün dünya bunu televizyonlardan izledi.

İşte tam burada fotoğrafın gücü ortaya çıkıyor. Vietnam'da koşan küçük kız, Bosna'daki tel örgüler, Berlin Duvarı'nın üzerine çıkan insanlar ve Bağdat'ta devrilen heykel... Bu görüntüler yalnızca belge değildir. Milyonlarca insanın hafızasını şekillendiren imgelerdir. Fotoğraf artık yalnızca kayıt tutan bir araç değildir; gerçekliğin dolaşıma sokulduğu en güçlü dildir.

Bugün buna televizyon eklendi. İnternet eklendi. Sosyal medya eklendi. Algoritmalar eklendi. Artık savaşlar yalnızca cephede yapılmıyor. Gazetelerin birinci sayfalarında, televizyon ekranlarında, telefonlarımızın ekranlarında ve sosyal medya akışlarında da sürüyor.

Modern çağın en güçlü silahı yalnızca füze değildir. En güçlü silah imgedir. Çünkü silah korku üretir, imge ise inanç. Silah itaat ettirebilir; imge gönüllü bağlılık yaratır.

Belki de tarih, insanların uğruna yaşamayı, uğruna savaşmayı ve uğruna ölmeyi kabul ettikleri imgeler değiştiğinde yön değiştirir.

Bugün maruz kaldığımız dijital dünya, zihninden çıkmayan tek bir sorudur. Düşünmeye değer!