Neden Fotoğraf Çekiyoruz

Ya "ben" dediğim şey, hiçbir zaman tek başına bir ben değilse?

Sabah kalabalığında yürürken bunu düşündüm. Metro çıkışında insanlar birbirini dalga dalga taşıyordu; omuzlar değiyor, bakışlar değmiyordu. Herkes bir yere yetişiyordu ama kimse kimseye yetişemiyordu sanki. Bir vitrinin önünde yavaşladım. Camda kendi siluetimi gördüm; arkamdan geçen yüzler kendi yüzüme karışıyordu. Bir an, hangisinin gerçekten bana ait olduğunu ayırt edemedim.

Sonra zihnimden sorular geçti: Adımı ilk kim söylemişti? İlk kez "sen" diye kime dönmüştüm? İlk kırgınlığımı kimin susuşunda yaşamış, ilk cesaretimi kimin gözünde bulmuştum? İlk utancımı, ilk gururumu, ilk yenilgimi kimlerin arasında öğrenmiştim? O an şunu fark ettim: insan kendini yalnız içinde taşımaz, başkalarının arasında taşır. Hafızamın en derin katmanlarında bile başka insanların sesleri, bakışları, dokunuşları var. İç ses sandığım şeyin büyük bölümü, yıllar boyunca bana bırakılmış kelimelerden örülü.

İnsan dünyaya biyolojik bir varlık olarak gelir; ama "ben" olmayı sonradan öğrenir. Adını başkasından duyar, dilini başkalarından edinir, ilk gülümsemesini başka bir yüzün karşılığında üretir. Kendini aynada değil, önce annesinin gözlerinde tanır. Belki de bu yüzden insanın ilk aynası cam değil, başka bir insandır. Çocuklukta kendini nasıl gördüğünden çok, nasıl görüldüğüyle şekillenir. Sevilmek, reddedilmek, onaylanmak, görmezden gelinmek; hepsi benliğin sessiz mimarlarıdır. Karakter dediğimiz şeyin önemli bir kısmı, yıllar boyunca aldığımız cevapların tortusudur.

Hegel'in büyük keşfi tam burada başlar. Ona göre benlik, içine kapanmış bağımsız bir çekirdek değildir. İnsan ancak başka bir bilinç tarafından tanındığında gerçekten kendisi olabilir. Tanınma yalnızca psikolojik bir ihtiyaç değil, ontolojik bir zorunluluktur. Biri beni görmeden, ben de kendimi bütünüyle göremem. İnsan yalnızca kendi bilincinde değil, başka bilinçlerin içinde de var olur. Bu yüzden ben, sessiz bir iç monolog değil, bitmeyen bir diyalogdur. Beni ben yapan yalnızca konuşmam değil, duyulmamdır da. Belki bu yüzden bazı günler kimseyle konuşmasam bile eksik hissederim. Sesim vardır ama yankım yoktur. Yankısı olmayan ses, zamanla kendi varlığından bile kuşku duyar.

Ama bu, yalnızca huzurlu karşılaşmaların hikâyesi değil. Sartre burada sertçe söze girer. Ötekinin bakışı beni yalnızca görünür kılmaz; beni nesneye de dönüştürebilir. Bir toplantıda konuşurken cümlenin ortasında duraksadığım olur. O ana kadar doğal akan davranışlarım, bir bakışın altında değişmeye başlar. Kendimi artık içeriden değil, dışarıdan izlerim. Ses tonumu, elimi, yüzümü kontrol etmeye çalışırım. Kendim olmaktan çıkıp kendini oynayan birine dönüşürüm. Sartre'ın "bakış" kavramı tam bu kırılmayı anlatır. Öteki hem özgürlüğümü sınırlar hem beni görünür kılar; yaralar, ama aynı anda dünyaya yerleştirir. Demek öteki hem tehdit hem imkân, hem daraltır hem açar.

Benin dramı da burada başlar: kendi olmak isterken başkalarının dünyasında şekillenmek zorunda kalır.

Tam bu eşikte başka bir soru belirir: fotoğraf çekerken kimi kadraja alıyorum? Dışarıdaki dünyayı mı, içimdeki beni mi? Deklanşöre her bastığımda aynı soru geri döner: ben bu fotoğrafı neden çektim? Güzel olduğu için mi? Hatırlamak için mi? Yoksa adını koyamadığım bir yerden kendime yaklaşmak için mi?

Bir gün yağmurdan sonra boş bir otobüs durağını çekerim; ertesi gün pazar dönüşü torba taşıyan yaşlı bir kadını; başka bir gün denize bakan kırık bir bankı. Görünürde bunların birbiriyle ilgisi yoktur. Ama hepsini seçen aynı gözdür; aynı sabır, aynı bekleyiş, aynı sezgi. Vizörden gördüğüm dünya, aslında kendi iç dünyamın görünür hâlidir. O zaman şu cümle ağırlık kazanır: çektiğim fotoğraflarla biraz da içimi çekiyorum.

Fakat fotoğraf yalnızca bir iç dökümü değil; aynı zamanda bir karşılaşmadır. Hegel'in tanınma fikrini buraya taşırsam yeni bir kapı açılır. Belki benliğimi en çok karşımdaki insan sayesinde tanırım. Bir yüzü fotoğraflarken yalnızca o yüzü kaydetmem; kendi bakışımın sınırlarını da keşfederim. Kim olduğumu, neye yakın durduğumu, neden tam o ışığı beklediğimi, neden o mesafeyi seçtiğimi o karşılaşma söyler. Demek fotoğraf hem dışarıyı kaydetmek hem kendini tanımaktır. Bir kareyi beğenmek ya da beğenmemek bile çoğu zaman teknikten önce varoluşsal bir karardır. Her başarılı kareden sonra sessizce aynı soru belirir: bu ben miyim? Çoğu zaman estetik anlayışımı değil, kendi varoluşumu sınarım.

Sartre'ın bakışı burada daha da keskinleşir. Kamera bazen özgürleştirir, bazen nesneleştirir. Fotoğrafladığım kişi bakışım altında yalnızca bir görüntüye dönüşebilir; aynı anda ben de kendi estetik tercihlerimin nesnesi olurum. "Ne arıyorum?" sorusu bu yüzden estetikten önce etik bir sorudur. İyi kareyi mi arıyorum, sahici karşılaşmayı mı? Güçlü kompozisyonu mu, karşımda duran insanın varlığını mı? Bazen bütün teknik koşullar kusursuzdur; ışık yerinde, kompozisyon kurulmuş, an hazır. Ama parmağım deklanşöre gitmez. Çünkü teknikten önce vicdan konuşur. İçimdeki ses tek bir cümle söyler: henüz değil.

Fotoğrafçının gerçekliği çoğu zaman çektiği karelerde değil, belki de çekmemeyi seçtiği karelerde saklıdır. Bilemeyiz.

Bir akşam bir dostuma şöyle derim: galiba ben, sen olmadan tamamlanamıyorum. Bu cümle Martin Buber'in kapısını aralar. Ben-Sen ilişkisi, karşıdakini araç olarak değil, varlığıyla kabul etmektir. Ben-O ilişkisinde öteki açıklanır, sınıflandırılır, kullanılır; Ben-Sen ilişkisinde ise indirgenemez bir varlık olarak kabul edilir.

Fotoğrafta da iki türlü bakış var. Birincisi avcı bakıştır; konusunu tüketir. İkincisi diyalog kuran bakıştır; karşılaşmayı derinleştirir. İkinci türde çeken kişi yalnızca görüntü almaz; kısa bir süreliğine karşısındaki insanın dünyasına misafir olur. Çekilen kişi de aynı süre boyunca kendi dünyasını ona emanet eder. O an fotoğraf belge olmaktan çıkar; iki insan arasında kurulmuş sessiz bir diyaloğa dönüşür.

Ama etik burada da bitmez. Levinas beni daha ileri taşır. Öteki yalnızca anlamaya çalıştığım biri değil; aynı zamanda sorumlu olduğum biridir. O hâlde fotoğrafçının vicdanı tekniğinden önce gelir. "Bu kareyi çekebilirim" demek başka şeydir, "bu kareyi çekmeli miyim" demek bambaşka. Aradaki fark yalnızca mesleki değil, ahlakidir. Çünkü her görüntü alınabilecek bir görüntü değildir. Bazen en doğru fotoğraf, çekilen değil, çekilmeyen fotoğraftır. Makine her şeyi kaydedebilir; ama fotoğrafçı her şeyi kaydetmek zorunda değildir.

Yıllar geçtikçe başka bir gerçeği daha görürüm: içimdeki ses bile bütünüyle bana ait değil. George Herbert Mead'in "genelleştirilmiş öteki" dediği o görünmez topluluk, davranışlarımın içine çoktan yerleşmiş. Toplum yalnızca dışımızda değil; içimize de taşınmıştır. Charles Horton Cooley'nin "ayna benlik" kuramı bunu tamamlar: kendimizi doğrudan değil, başkalarının bizi nasıl gördüğünü tahmin ederek kurarız.

Arşivimi açınca bunun izleri bütün açıklığıyla görünür. Neden hep aynı sokaklara dönüyorum? Neden bazı yüzlerde uzun kalıyorum? Neden belirli boşlukları yıllarca tekrar tekrar çekiyorum? Fotoğraflar yalnızca şehri anlatmıyor; beni de anlatıyor. Albüm, görüntülerin toplamı değildir; yıllar boyunca sorulmuş "ben kimim" sorusunun görsel tarihidir. Her klasör, geçmişteki bir benliğin günlüğü. Farkında olmadan yalnızca dünyayı değil, kendi dönüşümümü de arşivlemişim.

Sonra en zor soru gelir: peki "biz" varsa, "onlar" ne olacak? Her "biz" ister istemez bir sınır çizer. Mesele sınırın varlığı değil; o sınırın hangi dille kurulduğudur. Eğer "biz" kendini büyütmek için "onları" küçültüyorsa, bu birlik değil, korkudur. Kimlik yalnızca dışlayarak kuruluyorsa, aslında kendi kırılganlığını saklıyordur. Olgun bir "biz", farklılığı tehdit görmez; onu çoğulluğun doğal parçası olarak kabul eder.

Fotoğraf pratiği de böyledir. Yalnızca güçlü olanı değil, kırılgan olanı da taşır. Yalnızca merkezin hikâyesini değil, kenarın sessizliğini de duyar. Kadraj yalnızca içine aldıklarını anlatmaz; dışarıda bıraktıklarını da anlatır. Çünkü her kadraj bir seçimdir ve her seçim, görünmeyen başka hikâyeleri dışarıda bırakır. Fotoğrafın etiği biraz da bu görünmeyenlerin farkında olmaktır.

Sonunda yeniden ilk soruya dönerim: ben gerçekten tek başıma var olabilir miyim?

Artık cevap daha sakin. Ben, seninle derinleşirim. Biz, tanınma ve sorumlulukla kurulur. Onlar, dışlanacak bir karanlık değil; çoğulluğun öteki yüzüdür.

Ve belki hem insan olmanın hem de fotoğraf çekmenin en doğru cümlesi şudur: kendi adımı başkasının sesinde öğrenirim. Deklanşöre her bastığımda yalnızca dünyayı kaydetmem; dünya da beni kaydeder. Kadrajı ben kuruyorum sanırken, kadraj da beni kurar.