Fotoğrafın Vitriviyusu

Aydın KaradöllerGeçen akşam mimar bir dostumu ziyarete gittim. Söz, iki ayrı zanaat gibi görünen işlerimizin aslında aynı temele yaslandığına, aynı ilkelerle yürüdüğüne geldi. Sohbet ilerledikçe konu kendiliğinden Vitruvius'a, o kadim üçlüye döndü. Yapısal farkları bir yana bıraktığımızda, bir mimari eserin bir fotoğrafa, bir mimarın da bir fotoğrafçıya ne kadar benzediğini gördük. Zorlama bir benzetme değildi bu. Çünkü ikisi de, bütün ayrımlarına rağmen, sonunda aynı yere varıyordu: insana. Yapı da fotoğraf da, sonuçları itibarıyla, bir insana yöneliktir.

Ertesi gün oturdum, araştırdım. Okudukça benzerlikler daha da belirginleşti; iki ayrı disiplin, farklı araçlarla aynı insana sesleniyordu. Bu yazıyı yazma gereği de tam orada, o masadan kalkarken doğdu.

Vitruvius, De Architectura'da — yani On Kitap'ta — iyi bir yapının üç temel niteliğinden söz eder: firmitas, utilitas, venustas. Sağlamlık, işlev, güzellik.

Ben bu üçlüyü fotoğrafa taşımaya çalışıyorum; ama mimarlığın kurallarını fotoğrafa ödünç vermek için değil, fotoğrafın kendi firmitas'ını, kendi utilitas'ını, kendi venustas'ını aramak için. Üstelik bunu iki düzlemde okuyorum: hem karede, hem o kareyi kuran fotoğrafçıda. Çünkü her fotoğrafta iki yapı vardır: görüntünün kendisi ve onu kuran göz.

Firmitas – Sağlamlık

Bir yapıyı ayakta tutan temelidir; bir fotoğrafı ayakta tutan ise onu kuran düşüncedir. Buradaki sağlamlık teknik değildir.

Bir kareyi yıllarca belleğimizde yaşatan şey, teknik kusursuzluğu değil, taşıdığı düşüncenin zamana direnmesidir. Işık solar, moda geçer, teknik eskir; ama sağlam kurulmuş bir düşünce yaşamayı sürdürür. Firmitas, karenin değil, kareyi taşıyan fikrin sağlamlığıdır.

Fotoğrafçının da bir temeli vardır: her rüzgârda yön değiştirmeyen bir bakış. Moda ne derse desin, jüri neyi severse sevsin, kendi zemininde durabilen bir göz. Ödünç kurallar üzerine değil, kendi birikimi ve deneyimi üzerine kök salan bir bakış sağlamdır. Çünkü düşünce ödünç alınabilir; bakış alınamaz. Bakış ancak yaşanmışlığın üstüne kurulur.

Bunun karşıtı, rüzgâra göre yön değiştiren fotoğrafçıdır. Her yeni akımın peşinden koşar, her modaya uyar, her jürinin beklentisine göre kendini yeniden biçimlendirir. Böyle bir bakışın kökü yoktur; köksüz hiçbir yapı uzun süre ayakta kalamaz. Fotoğraf da bu kuralın dışında değildir.

Utilitas – Amaç

Vitruvius bir yapıya bakarken önce şunu sorar: ne işe yarayacak? Tapınak mı, hamam mı, su kemeri mi? Yapının biçimi, işlevinden doğar.

Fotoğrafta da durum farklı değil. Her karenin bir nedeni vardır. Bir savaş fotoğrafıyla bir reklam karesi aynı dili konuşamaz; çünkü amaçları ayrıdır. Biri tanıklık eder, öteki arzu üretir. Amaç değişince dil de değişir.

Bu yüzden fotoğrafçının ilk sorusu "Nasıl çekeyim?" değil, "Neden çekiyorum?" olmalıdır. Amacını bilmeyen el, kadrajı da doğru kuramaz. Çünkü kadraj yalnızca gördüğünü değil, göstermek istediğini de seçer. Seçim bilinçsiz olduğunda fotoğraf çarpıtır, yanıltır ya da söylemek istediğini söyleyemez.

Elbette amacı yanılsama olan bir fotoğraf başka bir tartışmanın konusudur. Ama hangi türden olursa olsun, her fotoğraf kendi amacına sadık kalmak zorundadır.

Mimar amaçsız bina yapmaz; fotoğrafçı da nedensiz deklanşöre basmaz. Buradaki amaç, yalnızca bir siparişi yerine getirmek değildir. Anlatmak istediği bir düşünce, dokunmak istediği bir insan, cevap aradığı bir soru vardır.

Fotoğrafçının utilitas'ı, çektiği her karenin arkasında durabilmesidir. Bir gün biri ona "Bunu neden çektin?" diye sorduğunda, verecek bir cevabı olmalıdır. O soru cevapsız kalıyorsa, eksik olan yalnızca fotoğraf değil; onu kuran düşüncedir.

Venustas – Güzellik

Vitruvius için güzellik süs değildir. Güzellik; oranların, parçaların ve bütünün kusursuz uyumudur. Zarafet de, estetik çekicilik de bu uyumun doğal sonucudur.

Fotoğrafta da güzellik yalnızca iyi bir ışık ya da güzel bir yüz değildir; altın oran, bunun araçlarından yalnızca biridir. Bir karenin güzelliği, bütün öğelerinin aynı düşünceye hizmet ettiği anda doğar. Işık, kompozisyon, zaman ve bakış aynı noktada buluştuğunda görünmeyen bir denge kurulur. O dengede fazla olan hiçbir şey kalmamıştır; eksik olan hiçbir şey de aranmaz. İşte güzel kare budur: üstüne bir şey eklemek istemediğin, ondan bir şey çıkarmak gerekmeyen kare.

Fotoğrafçı açısından bu, bir oran duygusudur. İyi fotoğrafçı, kareye ne ekleyeceğini değil, neyi dışarıda bırakacağını bilir. Çünkü çoğu zaman güçlü bir fotoğrafı kuran, kadraja girenler değil, girmeyenlerdir. Mimar gereksiz bir sütunu kaldırır; fotoğrafçı da ait olmayanı kadrajın dışında bırakır. Venustas, ekleme değil, ayıklama sanatıdır.

Ve bütün bunların bir tek anda birleştiği yer vardır. Karar anı. Işığın, düşüncenin, kompozisyonun ve zamanın aynı noktada buluştuğu o tek an.

Üçü Bir Arada

Teknik olarak kusursuz ama amacı olmayan bir fotoğraf, boş bir anıt gibidir: ayaktadır, ama söyleyecek sözü yoktur. Amacı güçlü olduğu hâlde görsel dili dağınık bir fotoğraf, çoğu zaman anlık bir slogana, kısa ömürlü bir çığlığa dönüşür. Yalnızca güzel olduğu için var olan, ama sağlam bir düşünceye dayanmayan fotoğraf ise bir süsten ibarettir; göze hoş görünür, ama bellekte yer etmez.

İyi fotoğraf, Vitruvius'un tarif ettiği iyi yapı gibi, bu üç niteliği aynı anda taşır: sağlam bir düşüncesi vardır, ne için var olduğunu bilir ve bunu görsel bir bütünlük içinde söyleyebilir.

Vitruvius fotoğrafı hiç düşünmedi; onu fotoğrafa ben okudum. Ama bazen bir metnin değeri, yalnızca yazıldığı çağda değil, başka çağlarda yeniden okunabilmesinde gizlidir. Onun üç ilkesi taştan çıkıp ışığa geçebiliyorsa, bunun nedeni mimarlıkla fotoğrafın aynı yerde buluşmasıdır.

İnsanda.

Temelin Altındaki Temel

Buraya kadar Vitruvius'un üç ilkesinden söz ettim. Ama bu ilkelerin altında başka bir temel daha yatar: bunlar nasıl edinilir?

İyi bir kare kompozisyon ister, ışık ister, teknik ister. Bunların hepsi öğrenilir; öğrenilmelidir de. Bir fotoğrafçı; kadrajı, kompozisyonu, ışığın her değişiminde fotoğrafa kattığı anlamı ve işin tekniğini bilmeden üretemez. Tıpkı bir mimarın ışığı, açıklığı ve malzemeyi bilmeden yapı tasarlayamayacağı gibi. Bu, zanaatın görünen katıdır ve küçümsenemez.

Ama bu katın altında başka bir temel vardır; asıl belirleyici olan da odur: fotoğrafçının belleği.

O güne dek gördüğü her fotoğraf, her resim, her ışık, her gölge — adını bile hatırlamadığı binlerce görsel deneyim — belleğinde birikir. Deklanşöre bastığı anda karar veren şey, yalnızca bildiği teknik değildir; yıllar boyunca farkında olmadan kurduğu görsel bellektir. Teknik eli yönetir; bellek gözü.

Bu bellek, kişisel gelişimden ayrı düşünülemez. Fotoğrafçı olgunlaştıkça bakışı da olgunlaşır. Okudukları, yaşadıkları, konuştuğu insanlar, çıktığı yolculuklar, uğraştığı sanatlar ve dert edindiği her şey, bir gün fark ettirmeden kadrajına sızar. Kültürel, toplumsal ve teknik olarak gelişmeyen bir fotoğrafçının bakışı da gelişemez.

Mimar da böyledir. Onu büyük yapan, ezberlediği formüller değil; içine yerleşmiş mekân kültürü, görme biçimi ve yıllar içinde oluşmuş düşünce dünyasıdır.

İşte mimarla fotoğrafçı burada yeniden buluşur; yalnızca ortaya koydukları eserlerde değil, o eserlerin oluşma biçiminde de.

İkisi de aynı katmanlar üzerine kurulur. Önce teknik gelir. Sonra bellek. En sonunda birey. Teknik öğretilebilir; bellek zamanla birikir; ama kişilik yalnızca yaşayarak oluşur.

Bir yapıyı ayakta tutan görünmez taşıyıcı sistem neyse, fotoğrafçıyı ayakta tutan da bu üç katmanın birlikte kurduğu yapıdır.

Peki bu yapı nasıl kurulur? Bir ustanın deneyiminden geçerek.

Mimar da, ressam da, fotoğrafçı da, iletişim tasarımcısı da aynı yolu yürür. Eğitim teknik beceriyi verir; çıraklık ise önce ustanın gördüğünü görmeyi, sonra onun neden öyle gördüğünü anlamayı öğretir. Ama asıl gelişim tam orada başlar. Çırak, ustasından aldığı tekniği kendi belleğiyle harmanlar; kendi yaşamını, kendi deneyimini, kendi bakışını onun üstüne kurar. Kişisel üslup işte bu noktada doğar.

Usta bir başlangıçtır; varılacak son durak değil.

Picasso'yu düşünün. Babası, en çok güvercin çizen bir ressamdı; kuşları tutkuyla besler, sabırla resmederdi. Resmin en usandırıcı işini de küçük Pablo'ya bırakırdı: güvercin ayaklarını. Ölü bir güvercinin ayaklarını bir tahtaya iğneler, çocuk da o küçük, çengelli ayakları — babası beğenene kadar — saatlerce, defalarca kopyalardı.

Yıllar sonra, o çocuktan resmin bütün kurallarını kıran bir sanatçı çıktı. Demek ki teknik vazgeçilmezdi; ama yeterli değildi. Picasso, tekniğin üstüne kendi bakışını koyduğu anda Picasso oldu.

Fotoğrafçı da aynı yoldan geçer. Çoğu zaman bir ustanın yanında, kapısı sımsıkı kapalı bir karanlık odada. İçeriyi kimyasal kokusu doldurur; tek ışık kırmızıdır. Tepsideki beyaz kâğıtta görüntü yavaş yavaş belirir: önce bir leke, sonra bir gölge, ardından bir yüz. Çırak yalnızca bir fotoğrafın oluşumunu izlemez; bir bakışın nasıl kurulduğunu da öğrenir.

Karanlık oda tekniğin öğrenildiği yerdir; ama ustalık başka türlü bulaşır — ustanın "işte şimdi" dediği anları izleyerek. "Neden şimdi?", "Neden burada?", "Neden bu ışık?" sorularının cevaplarını yaşayarak. Hiçbir eğitim, deneyimin yerini tek başına dolduramaz.

Yıllar önce STFA'da anlatılan bir olay bunu iyi açıklar. Liman inşaatında kule vinç devrilir. Fevzi Bey şantiyeye gelir ve genç mühendise tek bir soru sorar:

"Neden devrildi?"

Genç mühendis yaptığı hesap hatasını anlatır. Çevredekiler kovulacağını düşünür. Fevzi Bey sakin sakin şöyle der:

"Vinci kaldırın. Tekrar kursun."

Şaşkın bakışlar arasında nedenini de ekler:

"Ben üç kez devirdim. O artık neden devrildiğini biliyor. Bir daha devirmeyecek."

Eğitim bir başlangıçtır; asıl öğretmen deneyimdir.

Bu yapı bir günde kurulmaz; taş üstüne taş konarak olgunlaşır. Okul bir kat koyar, atölye bir kat daha, yapılan her iş bir kat daha. Yıllar sonra dönüp baktığında gördüğün şey, yalnızca ürettiğin işler değildir; aslında inşa ettiğin kendi kişiliğindir.

Sinan bunun en güzel örneğidir. Ama Sinan mimar doğmadı. Önce bir Anadolu köyünden alınıp İstanbul'a getirilen bir çocuktu; sonra devşirme, sonra ordunun marangozu. Köprüler kurdu, kaleler gördü, nehirler geçti, dağlar aştı; taşın, suyun ve ağırlığın dilini savaş meydanlarında öğrendi. Çoğu insanın ömrünün sonuna yaklaştığı bir yaşta — ellisine doğru — ancak o zaman mimarbaşı oldu. Arkasındaki kırk yıllık birikim, sonra yapılara dönüştü.

Bu yüzden eserlerini anlatırken, "Şehzade çıraklık eserimdir, Süleymaniye kalfalık eserimdir, Selimiye ustalık eserimdir," diyordu. Çünkü o yapıları yalnız taşla değil, kırk yıllık deneyimiyle inşa etmişti.

İşte orada firmitas, utilitas ve venustas bir aradadır. Ama onların da altında, görünmeyen bir temel vardır: yıllar boyunca biriken bilgi, deneyim ve bellek.

İyi bir fotoğraf, ayakta duran bir yapıdır. Ama onu ayakta tutan yalnızca teknik değildir; arkasında, yıllar boyunca kendi bakışını inşa etmiş bir fotoğrafçı vardır. Çünkü fotoğraf bir anda çekilir; fotoğrafçı ise bir ömür boyunca oluşur.